اعلال در فعل معتل اجوف

 

ب) اعلال در فعل معتل اجوف

تعريف: اجوف فعل معتلي است كه عين الفعل آن حرف عله باشد مانند: قَوَلَ، بَيَعَ.

توجه: در فعل معتل اجوف، هر سه نوع اعلال (اسكان، قلب، حذف) صورت مي گيرد.

اعلال در اجوف

در ماضي

قلب: قَولَ ¬ قالَ / بَيَعَ ¬ باعَ

حذف: قَوَلْنَ ¬ قالْنَ ¬ قُلْنَ

(التقاي ساكنين و حذف حرف عله)

در مضارع

اسكان: يَقْوُلُ ¬ يَقُولُ

قلب: يَنَوْمُ ¬ يَنامُ

حذف: يَقْوُلْنَ ¬ يَقُوْلْنَ ¬ يَقُلْنَ

(التقاي ساكنين وحذف حرف عله)

در امر

اسكان: تَذْوُقينَ ¬ تَذُوقينَ ¬ ذُوقي

قلب: تَخْوَفينَ ¬ تَخَوْفينَ ¬ تَخافِين ¬ خافي

حذف: تَقُوْلُ ¬ قُوْلْ ¬ قُلْ

توضيح:

1- حرف عله (واو) و (ياء) متحرك ما قبل مفتوح تبديل به الف مي شود مانند: قَوَلَ ¬ قالَ / بَيَعَ ¬ باعَ.

2- در مصدرثلاثي مجرد اجوف و جمع مكسر بر وزن (فِعال) اگر عين الفعل (واو) باشد تبديل به (ياء) مي شود. مانند:قِوام ¬ قيام.

3- در مصدر اجوف دو باب (افعال و استفعال) حرف عله حذف و به جاي آن در آخر مصدر ( ة = تاء گرد) اضافه مي شود. مانند: اِقْوام ¬ اِقامَة / اِسْتِقوام ¬ اِسْتِقامَة.

4- (واو) و (ياء) مفتوح ماقبل ساكن در اجوف، فتحه خود را به ماقبل داده و خود تبديل به (الف) مي شود. مانند: يَخْوَفُ ¬ يَخَوْفُ ¬ يَخافُ.

5- هرگاه (واو) مضموم و (ياء) مكسور باشد و حرف قبل از آن صحيح و ساكن باشد، حركت حرف عله به ما قبل منتقل مي شود. مانند: يَقْوُلُ ¬ يَقُولُ / يَبْيِعُ ¬ يَبِيعُ.

6- درمصدر اجوف (واوي) بابهاي انفعال و افتعال، (واو) ما قبل مكسور به (ياء) تبديل مي شود. مانند: اِنْقِواد ¬ اِنْقِياد.

7- حرف عله (واو، ياء) بعد از (الف زائده) تبديل به همزه مي شود. مانند: قاوِِل ¬ قائِل (اسم فاعل از قول) / ساير ¬ سائِر (اسم فاعل از سير).

8- (ا – و – ي) اگر پيش از حرف ساكن ديگري قرار گيرند، حذف مي شوند. مانند: قالْنَ ¬ قُلْنَ.

ج) اعلال در فعل معتل ناقص

تعريف: فعل ناقص فعلي است كه لام الفعل آن حرف عله باشد. مانند: دَعَوَ – رَضِىَ.

توجه: در فعل معتل ناقص، هر سه نوع اعلال (اسكان، قلب، حذف) صورت مي گيرد.

اعلال در ناقص

در ماضي

قلب: دَعَوَ ¬دَعا / رَمَىَ ¬رَمى

حذف: دَعَوَتْ ¬دَعاتْ ¬دَعَتْ

در مضارع

اسكان: يَدْعُوُ ¬يَدْعُو

قلب: يَخْشَىُ ¬ يَخْشَى

حذف: يَرْمِىُ ¬ يَرْميونَ (صيغه 3) ¬ يَرْمُونَ

در امر

اسكان: ندارد

قلب: ندارد

حذف: تَدْعُو ¬ اُدْعُ

(جزم ناقص به حذف حرف عله است)

توضيح:

1- در فعل ناقص (واو) و (ياء) حرف عله متحرك ما قبل مفتوح تبديل به الف مي شود مانند: دَعَوَ ¬ دَعَا

2- ضمه (واو) مضمومي كه ماقبلش مضموم است و ضمه (ياء) مضمومي كه ما قبلش مكسور است، حذف مي شود. مانند: يَدْعُوُ ¬ يَدْعُو / يَرْمِيُ ¬ يَرْمِي

3- حرف عله (واو) اگر در آخر كلمه واقع شود و ما قبل آن مكسور باشد به (ياء) تبديل مي شود. مانند:رَضِوَ _ رَضِىَ.

4-درآخر صيغه هاي مفرد فعل ناقص، حرف عله در هنگام جزم حذف مي شود مانند: يَدْعُو ¬ لَمْ يَدْعُ.

5- حرف عله (واو) اگر در مرتبه چهارم يا پنجم قرار گيرد و ماقبلش مضموم نباشد به (ي) تبديل مي شود. مانند: أرْضَوَ ¬ أرْضَيَ (أرْضي) / اِرْتَضَوَ ¬ اِرْتَضَيَ (اِرتَضي).

6- حرف عله (واو) در فعل ماضي مجهول بعلت مكسور بودن حرف ما قبلش به (ي) تبديل مي شود. مانند: دُعِوَ _ دُعِىَ.

7- در فعل ماضي ناقص (واوي) و (يايي) كه مفتوح العين باشد، هنگام اتصال به (واو) جمع، (ياء) ضمير مخاطب مونث، (تاء) تأنيث، (الف) ضمير مثناي مونث غائب، و حرف عله حذف مي شود. (در جدول تصريف افعال دقت شود).

د) اعلال در فعل لفيف

تعريف:

لفيف فعلي است كه دو حرف از حروف اصلي آن حرف عله باشد. حال اگر آن دو حرف عله در كنار هم باشند (فاء الفعل وعين الفعل يا عين الفعل ولام الفعل) آنرا لفيف مقرون گويند. مانند: وَيَل / شَوَيَ

و چنانچه دو حرف عله آن در كنار هم نباشند (فاء الفعل و لام الفعل عله باشند) آنرا لفيف مفروق مي گويند مانند: وَقَيَ

نكته: اعلال لفيف تلفيقي از اعلال دو معتل از معتلات سه گانه (مثال و اجوف و ناقص) مي باشد. به اين معني كه مثلاً اگر لفيف، مقرون باشد يا اعلال مثال و اجوف را دارا خواهد بود (در صورتيكه فاء الفعل و عين الفعل آن عله باشد) و يا اعلال اجوف و ناقص را پيدا مي كند (در صورتيكه عين الفعل و لام الفعل آن عله باشد). و چنانچه لفيف، مفروق باشد اعلال مثال و ناقص را مي يابد. مانند: وَقَيَ ¬ تَقِي ¬ قِ (امر مخاطب).

رَوَيَ ¬ تَرْوي ¬ إِرْوِ (امر مخاطب).

موارد امتناع اعلال:

در موارد زير نبايد اعلال صورت گيرد:

1- در اسم آلت مانند: مِقْوَد.

2- در افعل التفضيل مانند: أجْوَد.

3- در صفت مشبهه مانند: أسْوَد.

4- در فعل تعجّب مانند: ما أطْوَلَه.

5- در اسم مرّه مانند: قَوْمَة.

6- در نوع يايي مانند: حَسَنُ البِيعة.

ابدال :

تعريف:

ابدال عبارت است از تبديل حرفي به حرف ديگر لفظاً يا كتباً. مانند: وَحَدَ ¬ (به باب افتعال): اِوْتِحاد ¬ اِتّحاد.

قواعد ابدال:

الف) در باب افتعال:

1-                  هر فعلي كه فاء الفعل آن (واو) باشد، اگر به باب افتعال برده شود، واو به تاء تبديل مي شود و در تاء باب افتعال ادغام مي گردد. مانند: وَحَدَ ¬ اِوْتَحَدَ ¬ اِتَّحَدَ.

2-                  اگر فاء الفعل فعلي يكي از حروف (ص، ض، ط، ظ) باشد، و به باب افتعال برود (تاء) باب افتعال به دال تبديل مي گردد. مانند: صَلَحَ ¬ اِصتِلاح ¬ اصطِلاح / طَلَعَ ¬ اِطتَلَعَ ¬ اِطَّلَعَ.

3-                  اگر فعلي، فاء الفعلش (د، ذ، ز) باشد و به باب افتعال برود (تاء) به (دال) تبديل مي گردد. مانند: زَوَجَ ¬ اِزْتِواج ¬ اِزْدِواج.

ب) در بابهاي تفعل و تفاعل :

اگر فعلي، فاء الفعلش يكي از حروف (ت، ث، د، ذ، ز، س، ش، ص، ض، ط، ظ) باشد و به بابهاي تفعل و تفاعل برده شود، گاهي (ت) از جنس فاء الفعل شده و در آن ادغام مي گردد و اول آن هم همزه مي گيرد. مانند:

ذَكَرَ ¬ تَذَكَّرَ ¬ ذَذَكَّرَ ¬ اِذْذَكَّرَ ¬ اِذَّكَّرَ.

ثَقُلَ ¬ تَثاقَلَ ¬ اِثْثاقَلَ ¬ اِثّاقَلَ.

نمونه صرف افعال معتل

(مثال)

ماضي

مضارع

امر

مضارع منصوب

مضارع مجزوم

معلوم

مجهول

معلوم

مجهول

وَعَدَ

وَعَدا

وَعَدوا

وَعَدَتْ

وَعَدَتا

وَعَدْنَ

وَعَدْتَ

وَعَدْتما

وَعَدْتُم

وَعَدْتِ

وَعَدْتُما

وَعَدْتُنَّ

وَعَدْتُ

وَعَدْنا

وُعِدَ

وُعِدَا

وُعِدوا

وُعِدَتْ

وُعِدَتا

وُعِدْنَ

وُعِدْتَ

وُعِدْتُما

وُعِدْتُم

وُعِدْتِ

وُعِدْتُما

وُعِدْتُم

وُعِدْتُ

وُعِدْنا

يَعِدُ

يَعِدانِ

يَعِدونَ

تَعِدُ

تَعِدانِ

يَعِدْنَ

تَعِدُ

تَعِدانِ

تَعِدونَ

تَعِدينَ

تَعِدانِ

تَعِدْنَ

أعِدُ

نَعِدُ

يُوعَدُ

يُوعَدانِ

يُوعَدونَ

تُوعَدُ

تُوعَدانِ

يُوعَدْنَ

تُوعَدُ

تُوعَدانِ

تُوعَدونَ

تُوعَدينَ

تُوعَدانِ

تُوعَدْنَ

اوُعَدُ

نُوعَدُ

لِيَعِدْ

لِيَعِدا

لِيَعِدوا

لِتَعِدْ

لِتَعِدا

لِيَعِدْنَ

عِدْ

عِدا

عِدوا

عِدي

عِدا

عِدْنَ

لِأعِدْ

لِنَعِدْ

أنْ يَعِدَ

أنْ يَعِدا

أنْ يَعِدوا

أنْ تَعِدَ

أنْ تَعِدَا

أنْ يَعِدْنَ

أنْ تَعِدَ

أنْ تَعِدا

أنْ تَعِدوا

أنْ تَعِدي

أنْ تَعِدا

أنْ تَعِدْنَ

أنْ أعِدَ

أنْ نَعِدَ

لمْ يَعِدْ

لمْ يَعِدا

لمْ يَعِدوا

لمْ تَعِدْ

لمْ تَعِدا

لمْ يَعِدْنَ

لمْ تَعِدْ

لمْ تَعِدا

لمْ تَعِدوا

لمْ تَعِدي

لمْ تَعِدا

لمْ تَعِدْنَ

لمْ أعِدْ

لمْ نَعِدْ

 

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s


%d وب‌نوشت‌نویس این را دوست دارند: